https://www.jcsicsa.ir/ مطالعات برنامه درسی fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://www.jcsicsa.ir/article_239512.html فراهم کردن زمینه توسعه حرفه‌ای معلمان تازه‌کار به دلیل شکل‌گیری هویت آنها در سال‌های نخستین خدمت مورد توافق ‏بسیاری از محققان است. پژوهش حاضر به شناسایی پارادوکس‌های حرفه‌ای در تجارب زیسته معلمان‌تازه‌کار و تحلیل نحوه ‏عمل‌تأملی آنان در این موقعیت‌ها می‌پردازد. در چارچوب رویکرد کیفی-تفسیری با راهبرد روایت‌پژوهی بر رویدادهای بحرانی و ‏تحلیل مضمون-محور، ۳۶ روایت تأملی از ۳۲ معلم بررسی شد. یافته‌ها منجر به شناسایی 6 موقعیت پارادوکس حرفه‌ای (شامل؛ ‏قطعیت- ابهام‌ موقعیتی؛ عاملیت- محدودیت نهادی؛ نظریه- تجربه؛ تحول- تداوم هویتی؛ خود- دیگری؛ وظیفه- عاطفه انسانی) ‏در چهار سطح تنش "شناختی"، "هویتی"، "عاملیتی" و "ارزشی-هنجاری" شد. بررسی دقیق‌تر نشان داد: مواجهه عمل‌تأمل ‏معلمان در چرخه‌ای غیرخطی و بازگشت‌پذیر از گره‌های تأملی شامل: "پذیرش-مقاومت"، "بازاندیشی چندوجهی-تاییدی"، ‏‏"تعلیق-تثبیت معنا"، و "اقدام متوازن-کلیشه"‌، صورت می‌پذیرد. این فرایند دوگانه مسیرهای گشودگی یا انسداد تأمل معلمان را ‏مشخص می‌کنند. یافته‌ها به درک عمیق‌تری از ماهیت پیچیده تأمل در سال‌های آغازین خدمت کمک می‌کند و می‌تواند در ‏طراحی برنامه‌های آموزشی و هدایت تأملی مؤثر باشد.‏ https://www.jcsicsa.ir/article_229233.html این پژوهش با هدف شناسایی و اولویت‌بندی مهارت‌های نرم ضروری در حرفه معلمی، با اتخاذ رویکرد آمیخته از نوع اکتشافی انجام شده است. بخش کیفی با روش پدیدارشناسی توصیفی اجرا شد؛ مشارکت‌کنندگان با راهبرد ملاکی، از میان معلمان باتجربه و متخصصان موضوعی انتخاب شده و پس از 14 مصاحبه اشباع داده‌ها حاصل شد. داده‌ها با استفاده از فن مصاحبه نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با روش کلایزی تحلیل شد. پس‌از دسته‌بندی یافته‌های مرحله قبل با مراجعه به کارشناسان در قالب مراحل فن دیمتل میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری هریک از ملاک‌ها محاسبه شد. در نهایت 19 زیرمضمون شناسایی‌ و در قالب هفت مضمون اصلی شامل مسئولیت‌پذیری، بهسازی، برون‌گرایی، تطبیق‌پذیری، عاملیت فردی، کاراندیشی و عاملیت تربیتی طبقه‌بندی‌شد. 5 ملاک اول به‌ترتیب میزان تأثیرگذاری شامل حساسیت‌اخلاقی، پاسخگویی، مربیگری، تعهد و وظیفه‌شناسی است. نتایج بیانگر گستره وسیع مهارت‌های نرم ضروری برای حرفه معلمی است و ضرورت تدوین سازوکاری علمی، شواهدمحور برای سنجش دقیق آنها پیش از ورود به حرفه معلمی آشکار است. https://www.jcsicsa.ir/article_239417.html پژوهش حاضر با هدف بررسی وضعیت مطالعه و تحلیل عوامل مؤثر بر آن در میان معلمان خراسان شمالی انجام شد. در این مطالعه توصیفی-پیمایشی، 384 نفر از اعضای جامعه آماری به‌صورت داوطلبانه پرسشنامه‌ای 43 سؤالی را تکمیل کردند. تجزیه و تحلیل داده‌ها نشان داد که معلمان به‌طور متوسط روزانه نیم تا یک ساعت مطالعه دارند و بیشتر از منابع غیرچاپی استفاده می‌کنند. معلمان علاوه بر محتوای درسی، محتوای غیردرسی را نیز مطالعه می‌کنند که در میان آن‌ها موضوعات روان‌شناسی و تربیتی بیشترین سهم را دارند. مهم‌ترین انگیزه معلمان برای مطالعه، افزایش آگاهی و اطلاعات عمومی است. بین میزان مطالعه معلمان از نظر جنسیت، سابقه خدمت و مقطع تدریس تفاوت معناداری مشاهده نشد، اما بر اساس مدرک تحصیلی و محل تدریس تفاوت‌ معناداری وجود داشت. همچنین، از دیدگاه معلمان سهم عوامل بیرونی-ساختاری در ارتقای وضعیت مطالعه بیش از عوامل درونی-شخصی است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به مسئولان آموزش و پرورش در تدوین برنامه‌های عملیاتی برای بهبود وضعیت مطالعه معلمان یاری رساند. https://www.jcsicsa.ir/article_238753.html این پژوهش به بررسی ابعاد مسئله جابجایی معلمان و مدیران مدارس در مناطق غیربرخوردار و کم‌برخوردار استان خوزستان می‌پردازد. با استفاده از روش کیفی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۰ معلم جابه‌جا شده و ۸ مدیر مدرسه، داده‌ها استخراج شدند. یافته‌های این پژوهش نشان داد که کمبود معلم در مناطق غیربرخوردار و کم‌برخوردار خوزستان پدیده‌ای پیچیده و چندبعدی است که ریشه در عوامل اقتصادی، محیطی و حرفه‌ای دارد. شرایط اقلیمی خاص، آلودگی‌های شیمیایی، حضور صنایع نفت و گاز، فرهنگ عشایری و موقعیت مرزی استان بر انگیزه جابجایی معلمان تأثیرگذار است. نتایج پژوهش آشکار کرد که معلمان اغلب به دلایل اقتصادی و نه علاقه واقعی، به این حرفه روی می‌آورند و بعضی آن را شغلی موقت می‌دانند. این رویکرد، تأثیر منفی قابل توجهی بر کیفیت آموزش در مناطق غیربرخوردار و کم‌برخوردارگذاشته و نابرابری‌های آموزشی را تشدید می‌کند. این پژوهش بر اهمیت اتخاذ رویکردی جامع برای حل این معضل و ارتقاء کیفیت آموزش در این مناطق تأکید می‌کند. https://www.jcsicsa.ir/article_239537.html پژوهش حاضر با هدف تعیین تاثیر بازخورد مبتنی بر چت‌جی‌پی‌تی و بازخورد معلم بر درگیری دانش‌آموزان در فرایند یادگیری و دستیابی به اهداف شناختی در درس ریاضی انجام شد. روش مطالعه، شبه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون–پس‌آزمون بود. نمونه: 68 دانش‌آموزان پایه نهم بود که به‌صورت تصادفی خوشه‌ای مرحله‌ای در دو گروه بازخورد گمارده شدند. ابزارهای پژوهش، پرسشنامه درگیری تحصیلی ریو و آزمون معلم ساخته عملکرد شناختی بود. یافته‌ها با استفاده از آزمون ناپارامتریک یومن‌ویتنی تحلیل شدند، نشان دادند که میانگین نمرات درگیری تحصیلی در گروه بازخورد چت‌جی‌پی‌تی به‌طور معناداری بالاتر از گروه بازخورد معلم بود. در حوزه یادگیری شناختی نیز بازخورد چت‌جی‌پی‌تی در سطوح تحلیل و ارزیابی عملکرد بهتری نسبت به معلم نشان داد. هرچند در سطوح دانش، فهم و کاربرد تفاوت معناداری مشاهده نشد. بااین‌حال، نمره کل یادگیری شناختی با برتری گروه بازخورد چت‌جی‌پی‌تی تفاوت معناداری داشت. بنابراین، چت‌جی‌پی‌تی به‌عنوان یک ابزار مکمل می‌تواند اثربخشی مشابه یا فراتر از بازخورد معلم در ارتقای درگیری تحصیلی و یادگیری شناختی فراهم کند. https://www.jcsicsa.ir/article_234651.html بیگانگی تربیتی مساله دوران جدید است و از این رو، هدف پژوهش حاضر واکاوی تجارب زیسته معلمان از بیگانگی تربیتی نوجوانان نسبت به درس مطالعات اجتماعی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی اجرا شد. با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند، از بین معلمان دوره دوم متوسطه شهر اصفهان با شرط معیار حداقل 10 سال تجربه معلمی در تدریس مطالعات اجتماعی، تعداد 15 معلم انتخاب و بر اساس معیارهای ورود به پژوهش انتخاب شدند و اشباع داده‌ها حاصل شد. با بکارگیری روش اپوخه، تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون و بر اساس الگوی کلایزی انجام شد. پس از استخراج موضوعی و طبقه‌بندی آنها، یافته‌ها در 6 مضمون اصلی و 9مضمون فرعی تقسیم‌بندی شدند. با ترکیب توصیف‌ها، بینشی که از پژوهش حاضر به دست آمد (جوهره پدیده) این بود که حل مساله بیگانگی تربیتی از درس مطالعات اجتماعی نیازمند تدوین محتوایی واقع‌گرایانه و تاملی است. https://www.jcsicsa.ir/article_238754.html هدف پژوهش حاضر واکاوی عوامل مؤثر بر فرهنگ‌سازی و پذیرش هوش مصنوعی در غنی‌سازی برنامه‌های درسی مهندسی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۸ عضو هیئت‌علمی، ۵ مدیر گروه و ۶ دانشجوی تحصیلات تکمیلی (۱۹ نفر) بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با مضمون‌بندی سه‌مرحله‌ای تحلیل گردید. یافته‌ها چهار مضمون اصلی را آشکار ساخت: (۱) راهبری و سیاست‌گذاری برای گذار به مهندسی دیجیتال شامل تدوین نقشه راه، سرمایه‌گذاری هدفمند، مدیریت ریسک و چارچوب‌های اخلاقی؛ (۲) توانمندسازی هیئت‌علمی شامل ارتقای سواد هوش مصنوعی، نگرش‌های پداگوژیک و درک فرصت‌ها و تهدیدها؛ (۳) تحول در برنامه‌های درسی شامل تزریق هوش مصنوعی در دروس، گذار به صورت‌بندی مسئله و توسعه سنجش شایستگی دیجیتال؛ (۴) الزامات زیرساختی شامل ایجاد آزمایشگاه دیجیتال، مخازن داده و پشتیبانی چندتخصصی. نتایج این پژوهش می‌تواند به‌عنوان چارچوبی مفهومی و راهنمایی عملی برای سیاست‌گذاران آموزش عالی مورد استفاده قرار گیرد. https://www.jcsicsa.ir/article_234654.html هدف پژوهش شناسایی مؤلفه‌های استقرار متوسطه دوم اشتغال محور، روش آن توصیفی-تحلیلی و جامعه آماری آن معاونان و کارشناسان آموزشی و مدیران متوسطه دوم استان چهارمحال و بختیاری(342 نفر)، بود. به روش نمونه گیری هدفمند(تا اشباع نظری) با 61 نفر مصاحبه شد. طبق کدهای محوری و باز مستخرج از مصاحبه‌، یک پرسشنامه بسته‌پاسخ با 69 گویه و دو بعد وضعیت موجود و مطلوب تهیه شد. روایی و اعتبار ابزار توسط متخصصان تأیید و ضریب پایایی پرسشنامه، 96/0 محاسبه شد. دادههای از طریق SPSS26 و Smart-PLS تحلیل شدند. برای استقرار آموزش متوسطه اشتغال-محور، 6 کد محوری ایجاد و تقویت گرایش‌ و مهارت‌های شغلی، ویژگی‌های اشتغال محوری برنامه‌درسی، تعامل دوره با دستگاه‌ها و شرکت‌ها، بازار کار، خانواده‌ها و جامعه محلی و منابع دوره، استخراج شد. طبق نتایج پرسشنامه گرچه باید در حد زیادی به این مؤلفه‌ها و شاخص‌ها توجه شود، اما در حد کمی به آنها توجه می‌شود. بررسی برازش مدل‌های اندازه‌گیری، ساختاری و مدل کلی، حاکی از تأیید مدل پژوهش بود. https://www.jcsicsa.ir/article_238158.html هدف پژوهش حاضر ساخت و اعتباریابی مقیاس برنامه-درسی سبز در سیستم آموزش و پرورش است. طرح پژوهش، ترکیبی از نوع اکتشافی متوالی و روش مورد استفاده در بخش کیفی، مطالعه موردی و مشارکت-کنندگان شامل؛ اساتید متخصص مطالعات برنامه‌درسی، فعالان محیط زیست در سطح کشور و دبیران زیست استان مازندران بودند که روی هم رفته، با استفاده از مصاحبه نیمه‌ ساختار یافته با 20 نفر به اشباع نظری رسید. روش مورد استفاده در بخش کمی، توصیفی-پیمایشی و جامعه‌آماری نیز شامل 38101 آموزگاران ابتدایی استان مازندران در سال 04- 1403 بود که براساس جدول نمونه‌گیری مورگان 380 نفر انتخاب شدند. نتایج نشان داد که بر مبنای مضامین شناسایی شده در قالب حوزه آب، هوا، اقلیم، تنوع‌زیستی، اکوسیستم‌های طبیعی، پسماند، خاک، انرژی، ویژگی معلم، دانش‌آموز، روش تدریس، فضا، منابع آموزشی و ارزشیابی و بر اساس مقادیر شاخص‌‌های TLI و CFI در سطح مطلوب بوده، بنابراین مدل دارای برازش مناسبی با داده ها است. https://www.jcsicsa.ir/article_238159.html این پژوهش با هدف مقایسه اثربخشی روش‌های تدریس سازنده گرایی اجتماعی (E5) و پیش سازمان‌دهنده بر یادگیری خودراهبر دانش‌آموزان دختر ششم ابتدایی انجام شد. روش پژوهش، شبه ‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون و سه گروه (دو گروه آزمایش و یک گروه گواه) بود. جامعه آماری شامل دانش‌آموزان دختر ششم ابتدایی بستان‌آباد بود که 60 نفر به‌صورت تصادفی در سه گروه 20 نفره انتخاب شدند. ابزار پژوهش شامل پرسشنامه استاندارد فیشر (2001) برای سنجش یادگیری خودراهبر و بسته آموزشی محقق‌ساخته برای تدریس بود. تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چند متغیره نشان داد که هر دو روش تدریس تأثیر معناداری بر یادگیری خودراهبر داشتند. بیشترین تاثیر هر دو روش مربوط به مولفه انگیزش برای یادگیری و کمترین تاثیر بر مولفه خودکنترلی مشاهده شد. همچنین تفاوت معناداری میان اثربخشی این دو روش مشاهده نشد. در نتیجه، پیشنهاد می‌شود معلمان در تدریس علوم و سایر دروس از این روش‌ها استفاده کرده و با بهره‌گیری از آن‌ها یادگیری خودراهبر دانش‌آموزان را بهبود بخشند. https://www.jcsicsa.ir/article_243823.html هدف این پژوهش بررسی نقش مدل‌سازی ریاضی همراه با بهره‌گیری از فناوری آموزشی (نرم‌افزار صفحه‌گسترده‌ی اکسل) در یادگیری مفاهیم الگوها و دنباله‌های بازگشتی، آهنگ تغییر و کار با اعداد بزرگ است. برای این منظور دوره‌ای آموزشی مبتنی بر مدل‌سازی با محتوای مرتبط با مفاهیم مهم ریاضیات مدرسه‌ای طراحی و اجرا شد تا دانش‌آموزان بتوانند این مفاهیم را در موقعیت‌های واقعی تجربه کنند. در این مطالعه، 33 دانش‌آموز متوسطه در کارگاهی شرکت کردند که در آن با استفاده از اکسل به مدل‌سازی رشد جمعیت خرگوش‌ها پرداختند. داده‌ها از طریق پیش‌آزمون و پس‌آزمون محقق‌ساخته گردآوری و با آزمون ناپارامتری ویلکاکسون تحلیل شد. نتایج نشان داد میانگین نمرات دانش‌آموزان در هر سه متغیرِ درک دنباله‌های بازگشتی، مفهوم آهنگ تغییر و کار با اعداد بزرگ به‌طور معناداری افزایش یافته است. همچنین دانش‌آموزان پایه‌های بالاتر رشد نسبی بیشتری داشتند. یافته‌ها بیانگر آن است که مدل‌سازی ریاضی همراه با فناوری آموزشی می‌تواند زمینه‌ای مناسب برای درک عمیق‌تر مفاهیم پایه‌ی ریاضی فراهم آورد. https://www.jcsicsa.ir/article_243825.html پژوهش حاضر با هدف شناسایی ویژگی‌های الگوی برنامه‌درسی مهربانی با طبیعت برای دانش‌آموزان دوره ابتدایی و با روش کیفی مبتنی بر راهبرد سنتزپژوهی انجام شد. منابع پژوهش شامل کلیه مطالعات مرتبط داخلی و خارجی در بازه زمانی ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۳ شمسی و ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ میلادی بود که پس از بررسی اولیه و اعمال معیارهای ورودی، ۲۷ پژوهش به‌عنوان نمونه نهایی انتخاب شد. داده‌ها با استفاده از کاربرگ محقق‌ساخته گردآوری و بر اساس الگوی شش‌مرحله‌ای روبرتس تحلیل گردید که در نهایت ۱۰۶ کد استخراج و در قالب ۷ مؤلفه سازمان‌دهی شد. یافته‌ها نشان داد این الگو دارای ساختاری یکپارچه، کل‌نگر و کودک‌محور بوده و بر رشد اجتماعی‌ـ‌عاطفی کودکان، یادگیری تجربه‌محور، نگرش مثبت و ابراز مهربانی نسبت به طبیعت، استفاده از محتوای بومی، محیط‌های یادگیری حمایتگر و ارزشیابی‌های کیفی و تکوینی تأکید دارد. نتایج پژوهش می‌تواند مبنایی نظری برای طراحی و بازنگری برنامه‌های درسی دوره ابتدایی با رویکرد اخلاق‌محور و طبیعت‌دوستانه فراهم آورد. https://www.jcsicsa.ir/article_244267.html چکیده: هدف از پژوهش حاضر طراحی و اعتباریابی برنامۀ درسی آموزش زیست‌محیطی مبتنی بر شاخص‌های توسعۀ پایدار و تربیت شهروندی دانش‌آموزان دورۀ متوسطه بر اساس رویکرد فولن بود که به‌روش کیفی و سنتزپژوهی انجام شد. حوزۀ پژوهش متون مرتبط با رویکرد فولن در آموزش زیست‌محیطی بود که از این متون 42 منبع به‌شیوۀ هدفمند انتخاب شدند. به‌منظور اعتبارسنجی، 10 نفر از متخصصان در رشته‌های برنامه‌ریزی درسی و آموزش زیست‌محیطی شهر اصفهان به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. نتایج نشان داد این برنامه با هدف کلی ایجاد چشم‌انداز جهانی به مسأله محیط‌زیست و توسعۀ پایدار و اهداف جزئی آموزش سواد زیست‌محیطی، ایجاد هنجار اخلاقی، تقویت فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست، احترام به قوانین بین‌المللی و همکاری جهت رفع مشکلات تنظیم شد. محتوای این برنامه شامل علاقه، دانش و مهارت‌های زیست‌محیطی، هنجارهای اخلاقی و تعهد آگاهانه بود. در بخش راهبردهای یادگیری-یاددهی، دانش‌آموز‌محور بودن، روش‌های تدریس کارآمد و نقش معلم بود. در ادامه نیز چگونگی ارزشیابی، گروهبندی، منابع و امکانات، زمان و مکان‌های آموزشی ارائه شد. https://www.jcsicsa.ir/article_244268.html این پژوهش با مرور سیستماتیک، تأثیرات هوش مصنوعی بر نظام‌های آموزشی را تحلیل کرد. از میان ۵۳۰ مقاله شناسایی‌شده در پایگاه‌های معتبر بین‌المللی و داخلی در بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، تعداد ۴۸ مقاله با روش کدگذاری تماتیک بررسی شد. یافته‌ها که در قالب ۴ مؤلفه اصلی و ۱۹ مؤلفه فرعی سازماندهی شد، نشان می‌دهد که هوش مصنوعی با ایفای نقش یک شریک طراحی هوشمند، امکان خلق برنامه‌های درسی پویا و شخصی‌سازیشده را فراهم می‌کند و همزمان نقش معلمان را به‌سمت تسهیل‌گری، طراحی تجربه یادگیری و پرورش مهارت‌های انسانی سوق می‌دهد. همچنین چالش‌های عمیقی از جمله سوگیری الگوریتمی، ملاحظات اخلاقی و حریم خصوصی، شکاف دیجیتالی و نیاز مبرم به بازآموزی اساسی معلمان، مسیر پیاده‌سازی این فناوری را با پرسش‌های جدی مواجه ساخته است. در نتیجه، آینده برنامه‌های درسی در گرو هم‌افزایی هوشمندانه بین تخصص معلمان و قابلیت‌های هوش مصنوعی است که تحقق آن مستلزم سرمایه‌گذاری در زیرساخت داده، تدوین چارچوب‌های اخلاقی محکم و طراحی برنامه‌های توسعه حرفه‌ای برای معلمان می‌باشد.