تبیین منطق برنامه درسی آموزش علوم بر مبنای فلسفه علم رئالیسم استعلایی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ و فلسفه تعلیم و تربیت

2 دانشیار رشته فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه خوارزمی

3 استاد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه تهران

چکیده

فلسفه علم یکی از مبانی نظری و اصیل تدوین و طراحی برنامه درسی آموزش علوم است. در دوره‌های مختلف تاریخی نیز هر یک از سنت‌های فلسفه علم تجربه‌گرایی یا ایده‌آلیسم، به صورت مستقیم یا غیر مستقیم پیام‌ها و استلزاماتی برای آموزش علوم داشته‌اند. این مقاله، منطق آموزش علوم را بر اساس رئالیسم استعلایی روی باسکار به عنوان بدیل فلسفه‌های علم رایج به شیوه استنتاجی بررسی نموده است. به این منظور در آغاز هسته مرکزی رئالیسم استعلایی که بر سه عنصر واقع‌گرایی هستی‌شناختی، نسبی‌گرایی معرفت شناختی و عقلانیت داوری تمرکز دارد، معرفی و در نهایت پیامدهای این عناصر برای منطق برنامه درسی آموزش علوم به بحث گذاشته شد. یافته‌های پژوهش نشان داد، ترکیب واقع‌گرایی هستی‌شناختی و نسبی‌گرایی معرفتی رویکرد واقع‌گرایی سازه‌گرایانه را برای آموزش علوم به ارمغان می‌آورد. واقع‌گرایی سازه‌گرایانه به این معناست که علم اگرچه محصول تخیل خلاقانه انسان است، اما همواره معطوف به واقعیت بیرونی است. بر این اساس در آموزش علوم علاوه بر به رسمیت شناختن فعالیت دانش‌آموزان به عنوان سازنده‌های فعال دانش، بر مشاهده و ارتباط با واقعیت بیرونی نیز تاکید گردد. همچنین عنصر سوم فلسفه علم باسکار عقلانیت داوری است که رویکرد انتقادی را برای آموزش علوم توصیه کرده است.

کلیدواژه‌ها


امانی طهرانی، محمود (1379)، دیدگاه طیفی نه دیدگاه قطبی در روش یاددهی یادگیری علوم تجربی بر مبنای طرح جدید آموزش علوم، رشد آموزش ابتدایی، ویژه نامه آموزش علوم، سال 4، شماره 30، صص 30-28.

باقری، خسرو (1389)، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.

باقری، خسرو؛ سجادیه، نرگس و توسلی، طیبه (1389)، رویکردها و روش‌های پژوهش در فلسفه تعلیم و تربیت، تهران، انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

بدریان، عابد (1395)، بررسی کج فهمی‌های دانشجومعلمان رشتۀ علوم تجربی دربارۀ ماهیت تبخیر، سرعت تبخیر سطحی و فشار بخار، فصلنامه نوآوری‌های آموزشی، سال پانزدهم، شماره 59، پاییز 95، صص 146-125.

توحیدی نسب، زینب، فروزنده، مرضیه (1392)، رئالیسم انتقادی: هستی شناسی اجتماعی و امکان وارسی تجربی در علوم اجتماعی، نشر بوستان کتاب قم.

خسروی، رحمت الله؛ سجادی، سید مهدی (1390)؛ تحلیلی بر نظریه انتقادی تعلیم و تربیت و دلالت‌های آن برای برنامه‌ی درسی، پژوهش در برنامه ریزی درسی - شماره 31، صص 14- 1.

 دفتر برنامه ریزی و تألیف کتب درسی (1390) راهنمای برنامة درسی علوم تجربی دورۀ شش ساله ابتدایی، تهران، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی وزارت آموزش وپرورش.

 سایر، آندرو (1388)، روش در علوم اجتماعی، رویکردی رئالیستی، ترجمه عماد افروغ، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

سعیدی، مریم (1390)، بررسی دیدگاه­های دانش­آموزان و معلمان علوم راهنمایی از علم و ماهیت آن، پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته آموزش فیزیک، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.

ضرغامی، سعید (1393)، تبیینی سازه‌گرا/واقع‌گرا درباره چیستی علم و عناصر آن: زمینه‌ا‌‌ی برای بازاندیشی درباره آموزش علوم، پژوهش‌نامه مبانی تعلیم و تربیت، (4)1، صص 28- 5.

گیلیس، دانالد (1394)، فلسفه علم در قرن بیستم: چهار موضوع اصلی، ترجمه حسن میانداری، تهران، انتشارات سمت، چاپ ششم

لیاقت، سمیه، زهرا نیکنام و سعیده باقری (1392)، «ماهیت علم» و آموزش علوم تجربی:تحلیل محتوای کتاب درسی علوم تجربی پایه سوم راهنمایی، فصلنامه مطالعات برنامه درسی ایران، سال هشتم، شماره29، تابستان 1392، 116-89.

محبی، عظیم (1393)، بررسی تأثیر تدریس مبتنی بر رویکرد ساختن‌گرایی بر عملکرد دانش‌آموزان در درس علوم‌ تجربی کلاس چهارم ابتدایی، فصلنامه نوآوری‌های آموزشی، سال سیزدهم، شماره 51، پاییز 93، صص124- 111.

Abd‐El‐Khalick, F. (2005). Developing deeper understandings of nature of science: The impact of a philosophy of science course on preservice science teachers’ views and instructional planning. International Journal of Science Education, 27 (1), 15-42

Abd-El-Khalick, F. (2013). Teaching with and about nature of science, and science teacher knowledge domains. Science & Education, 22 (9), 2087-2107.

Archer, M., Bhaskar, R., Collier, A., Lawson, T., & Norrie, A. (2013). Critical realism: Essential readings. Routledge.‏

Bagheri Noaparast, k (2013). Constructive Realism and Science Education, Journal of Curriculum Studies (J.C.S.), Vol.7 (28); 81-92

Baumberger-Henry, RN (2005). Cooperative learning and case study: does the combination improve students. Nurse Education Today, vol (25) Issue (3) pp.238-246.

Bell, B., & Gilbert, J. (1996). Views of learning to underpin teacher development. Teacher development: A model from science education, 38-69.

Bhaskar, R. (1975). Forms Of Realism. Philosophica 15. 1975 (1). Pp. 99-127.

Bhaskar, R. (2013). A realist theory of science. Routledge.‏

Burbules, N.C. & Linn, M.C.: 1991, ‘Science education and philosophy of science: congruence or contradiction?’,International Journal of Science Education 13 (3), 227-241.

Chalmers, A. F. (2013). What is this thing called science? Hackett Publishing.‏

Curtiss, S.J. (1968). An introduction to the philosophy of education. London; University tutorial press

Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2005). The Sage handbook of qualitative research (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.

Fitzgerald, A., & Smith, K. (2016). Science that Matters: Exploring Science Learning and Teaching in Primary Schools. Australian Journal of Teacher Education, 41 (4).

Harlen, W. (1999). Purposes and procedures for assessing science process skills. Assessment in Education, 6 (1).

Kattoula, E. H. (2005). Conceptual change in pre-service teachers’ views on nature of science when learning a unit on the physics of waves. Unpublished Doctoral Dissertation, GeorgiaStateUniversity.

Kukla, A. (2000). Social constructivism and the philosophy of science. London: Routledge.

Lederman, N. G. (1992). Students' and teachers' conceptions of the nature of science: A review of the research. Journal of research in science teaching, 29 (4), 331-359.

Lederman, N. G., Antink, A., & Bartos, S. (2014). Nature of science, scientific inquiry, and socio-scientific issues arising from genetics: A pathway to developing a scientifically literate citizenry. Science & Education, 23 (2), 285-302.

Magnussen, L. Inshida, D.and Itono, J. (2000). The use of inquiry based learning. J. of Nursing Education,39,8, pp.360-364.

Marc Stuckey, Avi Hofstein, Rachel Mamlok-Naaman & Ingo Eilks (2013) The meaning of ‘relevance’ in science education and its implications for the science curriculum, Studies in Science Education, 49:1, 1-34

Matthews, M. R. (1994). Science teaching: The role of history and philosophy of science. Psychology Press.‏

Mathews, M.R. (Ed 1998): Constructivism and Science Education: A Philosophical Examination, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht

Matthews, M. R. (2012). Changing the focus: From nature of science (NOS) to features of science (FOS). In Advances in nature of science research (pp. 3-26). Springer Netherlands.

Nicholas C. Burbules & Marcia C. Linn (1991) Science education and philosophy of science: congruence or contradiction? International Journal of Science Education, 13:3, 227-241.

Sankey, Howard. 1993. Five Varieties of Cognitive Relativism. in: Cogito Vol 7. No 2. pp. 106-111.

Spiliotopoulou, V., & Alevizos, P. (2001). Entities of the World and Causality in Children’s Thinking. In Research in Science Education-Past, Present, and Future (pp. 113-118). Springer, Dordrecht.

van den Akker, J. (2003). Curriculum perspectives: An introduction. In Curriculum landscapes and trends (pp. 1-10). Springer Netherlands.‏