دولتی بودن یا ملتی بودن؟: بنیادهای فرهنگ آموزش و برنامه درسی در ایران معاصر

نویسنده

دانشیار دانشگاه فرهنگیان

چکیده

عرصه آموزش و برنامه درسی در ایران، عرصه‌ای است که دولت برای حفظ حاکمیت و مردم برای حفظ هویت، در جهت سیطره بر آن تلاش‌های طاقت‌فرسایی را داشته‎اند. دولت‌های ایران تا قبل از آشنایی با سنت‌های آموزش نوین غربی، از جادوی آموزش و برنامه درسی دولتی بی‌‌خبر بودند. پادشاهان قاجار که با این موضوع آشنا شدند، برای آنکه آموزش و برنامه درسی «ملتی» را به «دولتی» تبدیل کنند، تلاش خود را از سال 1230 آغاز کردند و این کار را حکومت پهلوی در سال 1345 نهایی کرد و جمهوری اسلامی نیز آن را در خدمت اهداف جدید، دنبال نمود. آنچه در بنیاد این کوشش‌های متعارض دولت ـ ملت قرار دارد، اعتقاد هر دو طرف به امکان‌پذیری القاء است؛ اعتقادی که شکل‌دهی رفتار و باور را ممکن قلمداد می‌کند. اما همچنان این پرسش مطرح است که آیا سیطره ظاهری بر آموزش و برنامه درسی توانسته به سیطره واقعی منتهی شود؟
 

کلیدواژه‌ها


آجودانی، ماشاءالله. (1386): مشروطه ایرانی، چاپ هشتم، تهران: اختران.

اخوی، شاهرخ. (1980): دین و سیاست در ایران معاصر: روابط دولت با روحانیت در دوره پهلوی، نیویورک: آلبانی.

پهلوی، محمدرضا. (1387): پاسخ به تاریخ، به کوشش شهریار ماکان، تهران: البرز.

ثواقب، جهانبخش. (1369): «مروری بر تاریخچه مدارس جدید در ایران»، روزنامه اطلاعات یکشنبه 13 آبانماه 1369، تهران شماره 19179، ص 6.

خمینی (امام)، سیدروح‌الله. (1358): پیام نوروزی، http: //www. jamaran. ir/fa/NewsContent-id_17081. aspx

خامنه‌ای، سیدعلی. (1386): سخنرانی در جمع وزیر، معاونان و مدیران آموزش و پرورش سراسر کشور (03/05/1386)،

http: //www. leader. ir/langs/fa/index. php?page=3&p=bayanatArchive&year=1386

خواجه نصیر طوسی، احمد. (1351): «کتاب‌های درسی ایران»، ماهنامه آموزش و پرورش، شماره سوم، دوره چهل و دوم، آذرماه، ص 188.

دولت‌آبادی، یحیی. (1362): تاریخ معاصر یا حیات یحیی. 4 ج. تهران: فردوسی.

دایره آمار اداره کل نگارش. (1317): «قانون اساسی معارف»، سالنامه و آمار سالهای 1315 تا 1317، تهران: وزارت فرهنگ، ص 1-4.

ریاحی، دکتر. (1342): «داستانی به نام کتاب درسی»، ماهنامه آموزش و پرورش، شماره 4، سال 33.

رینگر، مونیکا ام. (1381): آموزش، دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار، ترجمه مهدی حقیقت‌ خواه، تهران: ققنوس.

سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. (1390): برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران (ویراست چهارم)، تهران: وزارت آموزش و پرورش.

ستاد اجرایی تغییر بنیادی نظام آموزش و پرورش. (1367): کلیات نظام آموزش و پرورش جمهوری اسلامی، تهران: وزارت آموزش و پرورش.

سلطان‌‌زاده، حسین. (1364)، تاریخ مدارس ایران: از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون، تهران: آگاه.

شریعتی، علی. (بی‌ تا): مکتب: تعلیم و تربیت اسلامی، تهران: امام.

صدیق، عیسی. (1349): تاریخ فرهنگ ایران، تهران: دانشسرای عالی.

صفوی، امان‌اله. (1383): تاریخ آموزش و پرورش ایران از ایران باستان تا 1380 شمسی، تهران: رشد.

علم‌الهدی، جمیله. (1391): نظریه اسلامی تعلیم و تربیت (مبانی آموزش رسمی)، تهران: دانشگاه امام صادق.

علم‌الهدی، جمیله. (1382): سکولاریسم تربیتی، تهران: دانش و اندیشه معاصر.

قاسمی‌پویا، اقبال. (1377): مدارس جدید در دوره قاجار: بانیان و پیشروان، تهران: نشر دانشگاهی.

کرونین، استفانی. (1383): شکل‌گیری ایران نوین: دولت و جامعه در دوران رضاشاه، ترجمه مرتضی ثاقب‌ فر، تهران: جامی.

محبوبی اردکانی، حسین. (1354): تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. 3 ج. تهران: دانشگاه تهران.

موسی‌‌پور، نعمت‌الله و همکاران. (1383): «سنتها و مشکلات تصمیم‌گیری در نظام برنامه‌ریزی درسی ایران»، در: قلمرو و چشم‌انداز برنامه‌ریزی درسی در ایران، تهران: سمت.

موسی‌پور، نعمت‌الله. (1387): «برنامه ریزی درسی در ایران معاصر»؛ فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره 96، صص 124-83.

موسی‌پور، نعمت‌الله. (1390): «قانون اساسی معارف؛ بنیاد رویکرد برنامه‌ریزی درسی متمرکز در نظام آموزشی ایران»؛ فصلنامه مطالعات برنامه درسی، شماره 20، صص 124-83.

مشیری، مهشید. (1369): فرهنگ الفبایی‌ـ‌قیاسی زبان فارسی، تهران: سروش.

مجیدی، موسی. (1364): «تاریخچه مختصر کتاب‌های درسی و سیر تطور آن در ایران: از دارالفنون تا به امروز»، فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره 4.

مراغه‌ای، زین‌العابدین. (1364): سیاحتنامة ابراهیم بیگ، تهران: اسفار.

ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد بن علی، (1362): تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: امیرکبیر.

وزارت معارف. (1306): «اولین دستور تعلیمات شش ساله ابتدایی و سه ساله متوسطه»، مجله وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه.

وزارت معارف. (1308): سالنامه و آمار تحصیلی 1307-1308، ص 158-163، تهران.

وزارت فرهنگ (1317): « برنامه تحصیلات ابتدایی»، مجله تعلیم و تربیت، سال هشتم، شماره 3 و 4، ص 75- 102.

ـــ (1313): «تاریخچه معارف ایران»، مجله تعلیم و تربیت، سال چهاردهم، شماره 9، آذرماه: 530-537.

ـــ (1290): قانون اساسی معارف مصوب